Examenvernieuwing

SLO organiseerde op dinsdag 14 april de slotdag van de Fase van Beproeven van de concepteindexamens O&O en Natuur, Leven en Technologie.

De deelnemende acht scholen gaven hun reacties op de inhoud van het conceptexamenprogramma. Hoe maak je het programma haalbaar, toepasbaar en uitvoerbaar?

Er werden suggesties gedaan om eindtermen in te korten. Zo zou het aantal beschrijvingen onder de doelzin op sommige plaatsen korter of scherper kunnen. Er werd voorgesteld om eindtermen samen te voegen of zelfs te schrappen.

In de middag was de terugkoppeling over de modules die in de tweede try-out zijn gebruikt (Fijnstof, Rijden onder invloed, Hart en vaten, Lijmen en Hechting). Er werd gekeken of de eindtermen goed tot uiting kwamen in de betreffende module, maar ook werden de aanpassingen vanuit de docenten gedeeld en werden suggesties gedaan ter verbetering.

Het was een vruchtbare dag met veel uitwisselingen. Een mooie afsluiting van twee intensieve try-out's.

En nu werk aan de winkel voor SLO om de suggesties te verwerken en tot een definitief conceptexamenprogramma te komen. Dan kan de Vereniging NLT aan de slag om te onderzoeken hoe je met havo- en vwo-modules het hele definitieve conceptexamenprogramma kunt dekken, zodat dat de keuzevrijheid blijft bestaan.

Meer informatie over het proces tref je hier aan op de website van SLO:

Beproeven examenprogramma’s en syllabi | Actualisatie examenprogramma's natuurwetenschappelijke vakken | SLO

 

Tijdens de laatste drie dinsdagmiddagen van maart bespraken we met SLO en de docenten van de scholen alle beschrijvingen van de beoogde domeinen. Het gat hierbij met name ook om de vraag in hoeverre je alle bullet-punten vindt passen bij de eindterm.

Nuttig voor SLO om met de input van docenten een aanscherping te maken! Soms kan academische karakter van de uitwerking van de eindterm omgeschreven worden naar een meer praktische toepassing. Het lijkt erop dat de toepassing van denk- en werkwijzen en het reflecteren op het werken vanuit het vraagstuk (domein D) blijft sterk.

Vanmiddag is teruggekeken op Try-out fase 2. Dit terugkijken op de uitvoering in de klas levert weer een aantal erg interessante inzichten op.

 

Fijnstof, in havo 4 van Zuyderzee Lyceum. 

Het kaderen van de onderzoeksopzet door leerlingen bleek forse sturing nodig te hebben. Toetsing vindt plaats middels een eindgesprek met medewerker van de gemeenste de gaat over 'Schone Lucht' en middels een rubric.

Fijnstof in 5v (met havo-versie) Hyperion Lyceum

Leerlingen maken zelfreflectie expliciet. Beoordeling en toetsing vindt plaats door toets en poster.

Fijnstof in havo 5 Openbaar Lyceum Zeist

Dit jaar in de les meer nadruk gelegd op 'aard van natuurwetenschap'. De leerlingen gaan vrij zelfstandig door de lesmodule heen; onderzoek loopt prima, want leerlingen hebben al ervaring met PWS-onderzoek. Theorietoets komt nog. Zelfontwikkeling komt dit keer expliciet(er) aan de orde en dat is ook de grootste aanpasing t.o.v. vorig jaar. De expertrollen zijn vrij onevenwichtig, da's lastig.

Rijden onder invloed in 5 gym. Cygnus Gymnasium

Eigen vragen die bij leerlingen spelen rondom het centrale vraagstuk, kunnen als onderzoek verder worden uitgediept. De leerlingen geven een pitch van hun onderzoeksopzet, dat geldt als GO/NO GO moment. Daarna nog 2 weken om het onderzoek uit te voeren en daarop te reflecteren. Toetsing en beoordeling is gebaseerd op portfolio, pitch over onderzoeksopzet, presentatie en reflectie.

 Rijden onder invloed in 5-6v Lentiz Groen van Prinstererlyceum

Gecombineerde groep leerlingen die een strafzaak opzetten vanuit de csaus: 'veroorzaking van schade  aan openbare weg door beschonken automobilist'.

Samen met maatschappijleer wordt een rechtzaak opgezet vanuit diverse rollen. Leerlingen werken aan de onderbouwing van de rechtzaak door relevante concepten binnen het vraagstuk te selecteren en te duiden. Remsporen, BAC-waarde, schade door impact, vaststellen van tijdstip e.d. worden onderzocht.

Hart & Vaten in 5v en 6v CSG Het Noordik

Begonnen met kosten van medische ingrepen. Hst. 10 opdr. 2 is als groepsopdracht uitgevoerd (geld verdelen) en opdr. 3 (verantwoordelijkheid nemen) wordt individueel uitgevoerd.  Daarna ontwikkelen leerlingen een informatieve video over preventie (in groepen van 9 à 10 personen).

Beoordeling vooral op zelfontwikkeling in samenwerking èn op kritisch beoordelen van bronnen ET27, 28.

Hart & Vaten in 5v Hyperion Lyceum

De inhoud van de lesmodule is logischer opgebouwd. Expliciete aandacht in practicum voor 'redeneren met relatie vorm en functie' ET11. Eigen toets gemaakt. Experthoofdstukken 7, 8 en 9 waren wat lastig. Sloten niet heel goed aan en wegens tijdgebrek vervangen door debat vanuit 4 perspectieven. Alle leerlingen werken vanuit vraagstuk ET1, 3, 4 en 18 en onderbouwen standpunt ET27.

Lijmen en Hechting in 4h Greijdanus - Zwolle

Leerlingen werken meer expliciet aan LOB ET18, 30. Daarnaast is er een zelfreflectieopdracht toegevoegd na de eind-challenge. Leerlingen trekken lering uit de uitkomsten van de challenge en schrijven een advies aan toekomstige leerlingen ET26, 27 en 28.

Op 10 feb. blikt SLO terug op try-out fase 1 met alle docenten. Dit keer ligt de focus op Domein A: 'Aard van de natuurwetenschappen en technologie.

Zijn eindtermen 1, 2 en 3 gedaan?

Vaak impliciet, maar soms is er best wat tijd besteed aan bolletjes van eindtermen. Veel opdrachten komen in de buurt, maar vaak op net andere wijze. Soms is het nodig om even wat uit te zoomen, bijvoorbeeld vna het practicum of de opdracht, om de eindterm expliciet te maken.

Zijn eindtermen 1, 2 en 3 bruikbaar en begrijpelijk?

Het handelingswerkwoord (zowel bij havo als vwo) van eindterm 2 wordt als niet passen ervaren; te abstract en van te hoog niveau.

Eindterm 3 is als ervaringsdoel waarschijnlijk beter haalbaar dan als beheersingsdoel. Wederom zijn niet alle 4 bolletjes haalbaar en aantoonbaar.

Zijn eindtermen 1, 2 en 3 uitvoerbaar in de beschikbare onderwijstijd?

Soms binnen lesmodules wel expliciet, soms zijn er kansen. Ook reflectie achteraf 'over de lesmodules heen'. Het blijft toch lastg om het eindniveau van de eindterm in te schatten.

Hoe bepaal je het niveau als je lesgroep overgaat van de ene naar de andere docent bij een volgende lesmodule? Wellicht zijn daarvoor schakellessen tussen lesmodules een fijne vorm. Of na elk leerjaar reflecteren op je niveau?

 

Op 3 feb blikt SLO terug op de eerste try-out periode. Alle scholen hebben de lesmodule afgerond, één enkele school moet nog een beoordeling doen.

Ong. 75% heeft de rubric gebruikt.

Het blijkt dat aanpassing aan de rubric gewenst is, omdat deze nu heel veel ruimte laat en niet goed het eindniveau voorspelt. Daardoor kost het voor de eerste keer erg veel moeite om te beoordelen.

Ong. 80% heeft expliciet eindterm 1 weten te behalen.

Het tonen van inzicht door leerlingen werd al gezien bij het werken aan het adviesrapport en ook bij het werken aan de (huiswerk) opdrachten. Maar wat opviel bij de gesprekken met leerlingen bij het schoolbezoek was dat de leerlingen verrassend goed in staat bleken om te duiden hoe de inzet van waterstoftechnologie de maatschappij beinvloedt.

Ong. 75% behaalt de eindterm 12, interdisciplinair perspectief

Vooral het werken vanuit specialistische rollen draagt hieraan bij. Soms werkte dit juist tegenvallende inzichten op bij de docent: leerlingen komen niet verder dan de specialismen naast elkaar uitte werken, zonder te integreren binnen het adviesrapport.

80% ziet terug dat leerlingen dit ervaringsdoel halen: een proactieve en ondernemende houding bij het werken aan het vraagstuk.

Discussie ontstond over hoe je een ervaringsdoel beoordeelt. Telt het binnen een cijfer mee of niet?

Een tweede discussiepunt betreft de term proactief. Is deze term in het examenprogramma gewenst of niet? Is actief bezig zijn met het vraagstuk al het beoogde gewenste leerniveau?

Op diverse middagen zoeken collega's van deelnemende scholen elkaar online op om uit te wissenen, ervaringen te delen, en elkaar goede vragen te stellen.

Inmiddels heeft elke school SLO op bezoek gehad en zijn gesprekken met leerlingen en schoolleiding afgerond.

Zo zijn we al weer aanbeland bij de tussenbijeenkomst en gaan richting het einde van de eerste try-out. Vandaag zijn alle docenten van alle scholen bij elkaar om uit te wisselen, vooruit te kijken en te reflecteren op het conceptexamenprogramma. SLO heeft inmiddels vier schoolbezoeken afgelegd en daar gesproken met leerlingen en schoolleiding. In de maand januari volgen er nog vier schoolbezoeken.

Focus op bruikbaarheid en haalbaarheid van het conceptexamenprogramma

Centraal staat de vraag “Hoe gaan we om met de ruimte die het nieuwe conceptexamenprogramma biedt?” Voor sommige docenten is het expliciet maken van zelfontwikkeling een nieuwe uitdaging. Voor docenten die al langer een coachende rol vervullen binnen de schoolorganisatie speelt dit minder. De meerwaarde van het expliciet maken van die zelfontwikkeling wordt breed ondersteund. Voor denk- en werkwijzen geldt dat er geworsteld wordt met het goed inschatten van het niveau. Het nieuwe conceptexamenprogramma geeft geen inzicht in differentieatie en te verwachten kennis en kunde-niveau’s bij de leerlingen. Je kunt dus als docent alleen afgaan op wat je zelf in je hoofd hebt van het te behalen eindniveau. Hoe je daar komt is lastig in te schatten (bij deze eerste try-out fase): “Hoe bepaal je als docent nu waar je leerling precies staat binnen het aanleren van denk- en werkwijzen?” Het heel grote aantal ‘bolletjes’ (de bulletpoints onder de 33 doelzinnen) wordt als onhaalbaar en als ongewenst complex ervaren.

Uit de eerste try-out wordt ook duidelijk dat de scholen die meedoen aan de fase van beproeven allemaal andere doelgroepen hebben die meedoen. Zo wordt er in 4 havo en 5 havo les gegeven, maar ook wordt in 4 en in 5 en zelfs in 6 vwo beproefd. Dat maakt in de praktijk nogal wat uit. Ook de groepsgrootte speelt een rol, zeker bij de haalbaarheid van practica en bij het begeleiden van de meer open eindopdrachten bij deze lesmodule. Collega’s helpen hierbij elkaar en vertellen heel openhartig hoe ze de lesstof hebben ingezet in hun klas; de uitwisseling daarover vormt een rijke bron en levert nuttige inzichten op, zowel voor collega-docenten als voor SLO.

Vandaag was er ruimte voor de presentatie van de aanpassingen in de sterk verouderde lesmodule Rijden onder invloed (v). Lia van der Vlugt heeft de docenten geinformeerd over de aanpassing van het vraagstuk en vervolgens over de aansluiting bij de concepteindexamentermen. Benieuwd hoe de toetsing, mede aan de hand van een bij te houden portfolio, et reflectie op leren en aandacht voor studie- en beroepsbeelden door de leerlingen wordt ontvangen en door de docneten op details wordt uitgewerkt! Tot slot is ook de laatste lesmodule Lijmen en Hechting (h) aan SLO opgeleverd om te delen met collega’s die meedoen in de fase van beproeven.

In de week van 10 november gaan zo'n zeven scholen aan de slag met de lesmodule. Eén school loopt dusdanig ver voor, dat de leerlingen in klas 5 en klas 6 vwo al een eindpresentatie over hun adviesrapport hebben gehouden. Aan het einde van de lessenreeks bleek dat de leerlingen geen maquette hebben gemaakt en daarmee viel het eindniveau een beetje tegen, aldus hun docent. In de sessie was er ruimte om een rondje langs alle docenten te doen, die  over hun voorbereidingen op de lessen vertelden. Leuk om te zien is dat elke school eigen plannen en een eigen planning aanhoudt. Enkele scholen hebben een online leeromgeving en gaan op die manier de voortgang van de leerlingen bijhouden. Een andere school besteedt extra veel aandacht aan het introducerende vraagstuk en trekken alle practica naar voren, waarop de leerlingen daarna veel meer zelfstandig door de rest van de hoofdstukken kunnen gaan.

Het thema van beoordeling van reflecteren op Zelfontwikkeling (examendomein F) wordt uitgebreid besproken. Sommige scholen kiezen ervoor om dit te koppelen aan de eindpresentatie, anderen doen dat in keuzelessen, weer anderen doen dit schrifelijk bij een eindtoets.

Deelnemende docenten moeten soms wennen aan de rol die ze moeten pakken in de begeleiding van de leerlingen. Dit beinvloedt de manier waarop de leerlingen samenwerken, initiatief nemen, de lat zoor zichzelf hoog leggen en verantwoordelijkheid nemen. Het komen tot een beoordeling via de rubric liep vrij gemakkelijk.

Op 7 oktober zijn we met elkaar gaan nadenken over de beoordeling en toetsing van de concepteindtermen uit de verschillende examendomeinen C (Denkwijzen 6, 8, 12), D (Vraagstukken 15, 17, 18) en F (Zelfontwikkeling 32). Er is hard nagedacht over de manier waarop concepteindtermen beoordeeld kunnen worden. Voor deze lesmodule is dat gedaan door rubrics uit te werken voor diverse onderdelen uit de lesmodule Nederland Waterstofland. Hierbij wordt het adviesrapport, de gemaakte maquette en de persoonlijke reflectie op de tot stand koming van het eindresultaat langs 'de meetlat' gelegd. De manier waarop de persoonlijke reflectie vorm krijgt hangt af van de meest passende wijze per school. Het kan in de vorm van een docentgesprek, soms ook op een schriftelijke wijze bij een toetsmoment of als bijlage bij het adviesrapport.

Op 30 september hebben we ons gebogen over de eindtermen die 'Denkwijzen' beschrijven. Zowel voor havo als voor vwo hebben we gewerkt aan het uitwerken van een rubric waarmee we het niveau van de leerling beschrijven per denkwijze. Daarnaast hebben we een uitwisseling van ideeën rondom de praktische toepassing van de nieuwe lesmodule Nederland Waterstofland uitgewisseld. Zowel rondom het vraagstuk als rondom de practica worden er puntjes op de i gezet en gaan docenten op acht scholen daar op hun eigen manier een lessenreeks mee vormen. Leuk om van dichtbij mee te maken dat er daadwerkelijk op de visie van de school wordt afgestemd, juist ook binnen de lessen NLT.

Op 23 september wisselden de docenten uit hoe we aankijken tegen de begrijpbaarheid van de concept exameneindtermen. In twee groepen hebben we de eindtermen die gaan over 'Vraagstukken' en 'Zelfontwikkeling' besproken en toegepast op de lesinhoud. Deze eerste try-out periode gaan we benutten om iets te kunnen zeggen over de toepasbaarheid van deze eintermen. 

"Op dinsdag 9 september 2025 was de startdag van de fase van beproeven. Bijna alle docenten en schoolleiders van de scholen die meedoen, waren erbij. We hebben veel vragen kunnen stellen, waarvan er veel beantwoord werden. Maar er blijven ook nog onduidelijkheden over: een aandachtspunt waar we de komende zes maanden veel aandacht aan zullen besteden. Uiteindelijk is het overheersende gevoel dat we allemaal heel veel gaan leren én het conceptexamenprogramma beter zullen maken.

Meer hierover lees je op de website van SLO.